Papadaki PhD Review


Στοιχεία και όψεις μαγείας στον Μινωικό Πολιτισμό

Από την εποχή των πρωιμότερων γραπτών μαρτυριών ώς τις πιο «ορθολογιστικές» εποχές του ανθρώπινου πνεύματος, το θέμα της μαγείας βρίσκεται συνεχώς στο προσκήνιο άλλοτε ως πρακτική, που εξυπηρετεί την αυταπάτη της παρέμβασης σε υπερφυσικές δυνάμεις, και άλλοτε ως αντικείμενο μελέτης και κριτικής. Σε γενικές γραμμές, οι αρχαιογνωστικές επιστήμες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τον όρο μαγεία στο πλαίσιο δύο αντίθετων, αλλά όχι ασύνδετων, ερμηνειών, μίας περιγραφικής και μίας εξελικτικής, που, κατά παράδοξο τρόπο, τη μετατρέπουν σε φαινόμενο είτε της απώτερης προϊστορίας είτε της ύστερης αρχαιότητας. Γι’ αυτό και ο Graf προτείνει ότι ή θα πρέπει να δημιουργηθεί ένας σύγχρονος ορισμός της έννοιας, αποστασιοποιημένος από τις αρχαίες σημασίες και κυρίως τις θεωρίες του Frazer, οι οποίες εξακολουθούν να επηρεάζουν προπάντων την Αρχαιολογία, είτε να χρησιμοποιείται ο όρος με την αρχαία του σημασία δίχως επιρροές, συνειδητοποιώντας ότι δεν είναι δυνατόν να υιοθετηθεί στη σύγχρονη «περιγραφή» του φαινομένου.

Έναυσμα για την ανίχνευση πιθανών στοιχείων μαγείας στον μινωικό πολιτισμό αποτέλεσε η ενασχόλησή μου με τη μινωική λατρεία κοντά στη γη κατά την εκπόνηση της πρώτης μου διδακτορικής διατριβής. Ευκαιριακές αναφορές στη μαγεία υπάρχουν στην πληθώρα των μελετών για τη μινωική θρησκεία, ενταγμένες, όμως, σχεδόν πάντα στο περιγραφικό – εξελικτικό πλαίσιο της υποτιθέμενης χρονικής προτεραιότητας που της αποδίδεται σε σχέση με το παγιωμένο, ήδη στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π. Χ., «ανακτορικό» θρησκευτικό τελετουργικό. Η απουσία συνθετικών μελετών δεν οφείλεται τόσο σε λόγους απαξίωσης του θέματος από την επιστημονική κοινότητα όσο στη δυσκολία ανάγνωσης των πηγών. Γι’ αυτό, κρίνεται καταρχήν απαραίτητο να διευθετηθεί ο σκεπτικισμός μας σχετικά με τη δυνατότητα μαγικών πράξεων και επιδράσεων στον μινωικό πολιτισμό, λαμβάνοντας υπόψη ότι είναι διαφορετική η αντίδραση του ανθρώπου στον κόσμο του οποίου η μαγεία εκλαμβάνεται ως ρεαλιστική δυνατότητα οπότε διαθέτει μια ισχυρή δόση αποστασιοποίησης σχετικά με αυτήν.

Βασικός άξονας για την καταγραφή των πιθανών στοιχείων μαγείας στον μινωικό πολιτισμό είναι ο γονιμικός χαρακτήρας της μινωικής θρησκείας καθώς η αναγέννηση της φύσης, που πήρε τελετουργική και μυθολογική υπόσταση με την αναχώρηση – θάνατο και την επάνοδο – ανάσταση των βλαστικών θεοτήτων, δε θα μπορούσε να είχε αφεθεί μόνο στη βούληση του θείου αλλά ενδεχομένως υποβοηθούνταν από «συμπληρωματικές» ενέργειες «μαγικού» χαρακτήρα.

Κύριος σκοπός μας είναι η εργασία αυτή να αποτελέσει τη βάση για την αναζήτηση πιθανών υλικών, αλλά και άυλων, όψεων της μαγείας στον μινωικό κόσμο. Στο πλαίσιο αυτό θα τεθούν τα ακόλουθα ερωτήματα:

  1. Ποια είναι η υπόσταση και η έννοια της μαγείας στον μινωικό πολιτισμό;
  2. Υπάρχουν πράγματι κριτήρια διάκρισής της από τη θρησκεία και αν ναι ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά;
  3. Ποιον «ορισμό» θα μπορούσαμε ίσως να δώσουμε στην έννοια της μαγείας στο πλαίσιο του μινωικού πολιτισμού; Πρόκειται για κατώτερη ή λαϊκή θρησκεία; Για ψυχολογική – συναισθηματική – θεατρική διαδικασία ή για φαντασίωση που εμπνέει, ως είθισται, την τεχνολογική πρόοδο;
  4. Πως αναλύεται η μαγεία; Είναι συμβολικό σύστημα ή απλή παράσταση με συγκεκριμένες μορφολογικές και λειτουργικές όψεις και συμφραζόμενα;
  5. Έχει η μινωική μαγεία βλαπτικό ή παθητικό χαρακτήρα;
  6. Ποια είναι η σχέση της με τους νεκρούς και το«χθόνιο» στοιχείο;
  7. Πόσο πολύπλοκη και «συγκριτική» είναι η μαγεία της μινωικής Κρήτης σε σχέση με αντίστοιχες παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής και της Αιγύπτου;
  8. Ποια είναι τα πιθανά δρώντα πρόσωπα της μινωικής μαγείας; Μπορούμε άραγε να αναγνωρίσουμε Μινωίτες μάγους και μάγισσες;

Στόχος μας είναι τα παραπάνω ερωτήματα, και οι προτεινόμενες απαντήσεις τους, να τεθούν προς μελλοντική διερεύνηση, αναδεικνύοντας την “πρωτεϊκή” ικανότητα της μαγείας να μεταλλάσσεται και να προσαρμόζεται, επιβιώνοντας λάθρα στο πλευρό της κάθε φορά «επίσημης» θρησκείας.

Χριστίνα Παπαδάκη